Interview ds. Jan van Baardwijk – In mij is een proces van afscheid gaande en dat is goed
Op dinsdagmorgen na Pasen zit ik bij ds. Jan van Baardwijk in de Bergkerk om te spreken over zijn afscheid. Eerder stond hij in Tubbergen en Assen, sinds 2006 in Amersfoort. We praten eerst wat na over de afgelopen week waarin hij op acht achtereenvolgende dagen voorging in negen vieringen. Hoe mooi dat op Paasmorgen uitmondde in een vrolijke dienst in een bomvolle kerk.
Dit interview verscheen eerder in Vierklank. Geschreven door: Henk Dikker Hupkes
Je bent bezig met je laatste weken, hoe voelt dat?
“Het is iets wat je lang ziet aankomen, maar nu het zover is denk ik: oei, wat is er nog weinig tijd. Maar het voelt ook goed, het is welletjes. En ik voel ook dat ik afscheid aan het nemen ben; het is een proces en dat is gaande. Soms heel concreet dat ik en de ander weten dat we elkaar waarschijnlijk niet meer zullen zien. Ik merk zelf ook al dat ik begin los te komen, veel staat nu in het teken van het komende afscheid en voorzichtig neem ik al iets meer afstand, want 10 mei nadert.”
“Het is ook het afscheid van een kleine veertig jaar waarin ik gestaan heb in het ambt van dienaar des Woords. Hoe mijn leven er hierna uitziet staat open: ik ga een soort leegte in. Ik merk ook in mijn dromen dat ik vaak mijmer over hoe het allemaal begonnen is, waarom ik het allemaal ben gaan doen – het is de afsluiting van mijn leven als predikant, waarin dat ambt er altijd was. In mij is een proces van afscheid gaande en dat is heel natuurlijk en ook goed.”
Hoe kijk je terug op twintig jaar Bergkerk?
“Toen ik hier aankwam had ik niet het idee dat ik twintig jaar zou blijven. De oude Bergkerkers hadden dat wel tegen mij gezegd: de dominees blijven hier altijd lang. Dat klopte ook wel, maar ik dacht: nou, dat zullen we nog wel eens zien. Ik had in mijn vorige gemeente gemerkt dat tien jaar een mooie tijd was en dat het dan tijd werd om weer eens te gaan. Maar ik was hier natuurlijk ook ouder geworden en het is er uiteindelijk niet van gekomen om nog een keer een overstap te maken. Ik had het ook wel erg naar mijn zin en raakte in zekere zin vergroeid met de gemeente. Hier kon ik predikant zijn zoals ik dat graag wilde.”
Hoe zou je de gemeente willen omschrijven?
“De Bergkerk heeft een oecumenisch-liturgische profiel. Vanuit de ethische beweging van hervormde kerk uit de jaren dertig van de vorige eeuw was de kerkgemeenschap gesitueerd binnen de midden-orthodoxie, open naar de samenleving, waar mensen hun geloof op diverse manieren beleefden. Dat is nog steeds zo. Door dat eigen profiel is het ook een regiogemeente waar mensen vanuit omliggende plaatsen naartoe komen. We zijn hier kerk. De verbinding kerk-school-gezin die je in sommige plaatsen en wijken nog wel hebt, is hier niet aanwezig. De kinderen van onze leden zitten allemaal op verschillende scholen. Daarom zijn we begonnen met ‘Godly Play’-vieringen voor ouders en kinderen, om op een speelse manier Bijbelverhalen te vertellen en samen rituelen te beleven. Het bleek goed aan te slaan bij kinderen en hun ouders.”
Zingeving bij het ouder worden
Onderdeel van goede jaren waren ook de initiatieven die Jan van Baardwijk ontwikkelde. Allereerst in 2007 de Amersfoortse Bergrede, die sindsdien jaarlijks wordt gehouden. Twee jaar later startte hij het project ‘Onder de Vijgenboom’ over ouderdom en zingeving.
“Ik zag de noodzaak hiertoe in onze gemeente met veel ouderen die niet meer werkten en nog gezond waren. Ik heb eerst een tweejarige cursus gevolgd, ‘Geestelijke leiding aan ouderen’, waarin ik leerde dat het traditionele ouderenpastoraat op de schop moest. Er kwam een heel nieuwe generatie senioren aan, van tussen de vijfenzestig en ruim tachtig en gezond, die konden genieten van goede jaren. Maar hoe? Ouderen gingen massaal op vakantie en in campers door Europa rijden of overwinteren in een zuidelijk land. Er werd wel over geschreven maar de zingevingsvragen voor die levensfase kwamen zelden of nooit aan de orde. Toen heb ik collega René van Rosmolen benaderd en voorgesteld daar een project van te maken.”
“Het bleek een schot in de roos. We werden direct overlopen. We gaven cursussen en kringen op het gebied van kunst, filosofie, poëzie, film, levensverhaal, levenseinde, enzovoort. Steeds in het licht van zin en betekenisgeving van ouder worden. Voor gemeenteleden en mensen van buiten. De inschrijvingen waren boven verwachting, we moesten al snel groepen splitsen. Na paar jaar kwamen daar studiedagen en symposia bij. In 2015 verscheen ons boek Zin in de ouderdom en kreeg het een landelijke uitstraling. In het najaar van 2023 hielden we het laatste symposium.”
De jaren vanaf de coronatijd zijn niet makkelijk geweest. En ook in je persoonlijk leven was er verdriet.
“Inderdaad, de laatste vijf jaren waren moeilijk, ook vanwege het overlijden van onze kleinzoon. Ik was uit het veld geslagen en vroeg mij af of ik nog kon terugkomen in mijn werk als predikant. Heel moeilijk. Het is de enige keer dat ik er een poos uit ben geweest. Er was gelukkig veel warm medeleven en er waren engelen van mensen die ons droegen. Voor het overige ben ik ben wel altijd gezegend geweest met een goede gezondheid, afgezien van iedere winter een keer griep.
De coronajaren heb ik heel intensief ervaren, als iets wat gebeurde en ik nooit had kunnen bedenken. Ik werd teruggeworpen op de vraag: wie ben ik binnen de gegeven omstandigheid en wat is nú mijn plek als predikant. Wat betekent dit en wat staat me te doen? Ik voelde heel sterk de roeping: wat er ook gebeurt, ik zal zorgen dat de eredienst doorgaat en de kerk openblijft. Al moet ik het alleen doen! Elke zondag was er een dienst en gelukkig was ik nooit helemaal alleen. Ook los van de zondag was ik hier vaak, met deur open en in de kapel brandde een kaars. Iedere dag waren er wel een paar mensen die een kaarsje kwamen aansteken en soms even bij mij in de consistorie kwamen zitten.”
“Pastoraal gezien waren die coronajaren een ramp. Ik heb iemand begraven die afscheid had genomen van zijn familie door van achter het glas te zwaaien. Er waren diensten in een aula met meters afstand van elkaar. Ik herinner me een weduwe die er helemaal alleen zat. Alles wat toen gebeurde ging radicaal in tegen alles waar je voor staat: nabijheid, troost door aanwezigheid. Het was hartverscheurend en heeft veel pijn veroorzaakt.”
Hoe heb je het contact binnen de PGA ervaren?
“Toen ik hier aankwam was er nog een Hervormde gemeente Amersfoort (HGA) en een Gereformeerde Kerk Amersfoort (GKA) en we vergaderden apart. In 2010 fuseerden deze koepels samen met de Evangelisch-Lutherse gemeente. De wijkgemeentes fuseerden mee en dat betekende dat vrijwel alles hetzelfde kon blijven, alleen het naambordje veranderde: we werden allemaal protestant. We hebben als collega’s onderling een goede verstandhouding, met respect voor de verschillende manier waarop wij kerk zijn.”
Je neemt op zondag 10 mei afscheid in stijl, met een middagviering en aansluitend een cantatedienst, Es ist gut dass ich hingehe van J.S. Bach.
Jan lacht: “Ja, dat is zo. Maar inderdaad, het is goed dat ik ga. Het zal nog zoeken zijn naar een plaats voor mij in de kerk, want ik wil als emeritus nog wel wat doen. Maar eerst wil ik gewoon ergens als lid kunnen aanschuiven en een stukje brood ontvangen. Ik ben steeds meer gaan geloven in een eucharistische spiritualiteit. Ik ben weliswaar een man van het Woord, maar het sacrament van de Maaltijd van de Heer heeft niet veel woorden nodig. De gemeente rond de Bergkerk staat open voor de toekomst. Onze wegen scheiden. Achter ons de herinnerde weg, voor ons een onbekende weg. In vertrouwen, met de goede jaren van de Bergkerk in Amersfoort in mijn bagage, begin ik aan een nieuwe levensfase.”
Afscheidsdienst 10 mei 2026
Van de afscheidsdienst van ds. Jan van Baardwijk op 10 mei wordt nog een verslag geschreven. De dienst alvast terugkijken? Dat kan hier.
