De Bergrede, actueler dan ooit?

In de Amersfoortse Bergkerk wordt al sinds 2007 ieder jaar in maart een Bergrede gehouden. Daarvoor wordt een ‘bekende Nederlander’, een denker of schrijver, uitgenodigd om te reflecteren op een fragment uit de Bergrede met als onderliggende vraag wat die Bergrede voor de hedendaagse samenleving betekent. Joris Luyendijk, Marjoleine de Vos, Maarten van Rossum, Arnon Grunberg, Marjolijn van Heemstra: eigenlijk reageert iedereen die hiervoor gevraagd wordt direct positief. Want die Bergrede, die blijft intrigeren. In dit artikel aandacht voor twee andere bijeenkomsten over de Bergrede.

Dit artikel is eerder gepubliceerd in Vierklank en is geschreven door Riemke Leusink.
Foto via Pixabay.

In de loop van de afgelopen honderd jaar zijn er wereldwijd meer dan duizend boeken over de Bergrede geschreven, in het Nederlands meer dan honderd. En vorig jaar publiceerde Franck Ploum er nog een: De Bergrede, Een leerhuis over liefde en solidariteit. Nog een boek over de Bergrede? Voegt dat iets toe? Ja, want de Bergrede is misschien wel actueler dan ooit, nu de wereld door een stapeling van crises bedreigd wordt.

Ploum (1968) is theoloog. Hij is als voorganger verbonden aan de Ekklesia Breda en aan de Vrijzinnige Gemeente Zierikzee. Daarnaast is hij werkzaam voor de Congregatie van de Broeders van Huijbergen, waar het (Amersfoortse) Franciscaans Milieuproject Stoutenburg onderdak kreeg, toen het in 2017 gedwongen werd (na 25 jaar) te vertrekken uit Stoutenburg.

Dus er zijn ‘oecumenische lijntjes’ tussen Franck Ploum en Amersfoort, die hier recent twee keer een activiteit leidde over de Bergrede: op 20 september jl. gaf Ploum een lezing in de Sint Franciscus Xaveriuskerk, voor het Spiritueel Cultureel Centrum (SCC) van de Xaverius-gemeenschap. En 30 januari organiseerde Huib Klamer (SCC) samen Roeleke de Witte van het team Vorming Door Ontmoeting (VDO) van de Fonteinkerk een studie-leerdag onder leiding van Franck Ploum in de Fonteinkerk. Daar verdiepten ca. 25 mensen uit verschillende kerkgemeenschappen (PGA/Hoogland/Amersfoort-Noord en Rooms-Katholiek) zich in wat Ploum ‘de radicaliteit van de Bergrede’ noemt.

De deelnemers kregen de Bergrede integraal op papier uitgereikt, en dan verrast de lengte van de tekst. Een aanwezige emeritus-predikant zei: “Ik heb natuurlijk over de Bergrede gepreekt, maar eerlijk gezegd heb ik die tekst niet vaak in zijn geheel bestudeerd.” De Bergrede omvat tweeduizend woorden, en dat is bijna twee keer zo lang als dit artikel.

Ploum benadrukt dat we het begrip ‘rede’ tussen aanhalingstekens moeten zetten.  Het is een verzameling kernachtige uitspraken van Jezus, die Matteüs heeft samengevoegd tot drie hoofstukken (Matteüs 5, 6 en 7). Het is een compositie die de boodschap van Jezus samenvat.

Wat is die boodschap van Jezus, die hier wordt samengevat? In de Bergrede maakt Matteüs duidelijk dat Jezus zijn volgelingen weer wil binden aan de Thora, de eerste vijf boeken van de Hebreeuwse Bijbel, waarin wordt beschreven hoe het volk Israël zijn identiteit zoekt te midden van andere volken. Die identiteit was verdampt door veroveringen en ballingschap. In die moeilijke situatie ontstonden verhalen over een nieuw begin, een weg naar vrijheid. Het volk Israël leerde tien bevrijdende woorden, die richtingwijzer werden op hun weg naar vrijheid en op hun levensweg. In de tijd van Jezus is het geloof in Israël vooral een tempelgeloof, waarbij het gaat om het brengen van offers en het voltrekken van de ritus. En Jezus brengt in zijn Bergrede de ethiek naar voren, want in zijn tijd laten velen zich niets gelegen liggen aan de opdracht uit de Thora, zeker niet de gezaghebbenden. De armen, mensen in kwetsbare posities staan buiten spel, de tempel-elite verdeelt de baantjes en heult met de bezettende Romeinse macht.

Jezus brengt die oude wetten in herinnering (“Ik ben gekomen om de Thora te vervullen.”), legt ze op een actuele wijze uit en scherpt ze aan tot een radicale ethiek. Centraal staat het liefdesgebod ‘Heb je naaste lief als jezelf’ en de gulden regel ‘Alles wat jij wilt dat de mensen doen voor jou, zo doe jij ook voor hen, want dat is de Thora en de profeten.’ Het gaat om een levenshouding.

Dat roept de vraag op of de lat hier niet erg hoog ligt? En wie is in staat dit te volbrengen? Is de Bergrede een vergezicht of een oproep tot ethisch handelen?

Daarover gingen de aanwezigen tijdens de studie-leerdag in gesprek door in kleine groepjes twee thema’s uit de Bergrede uit te diepen.

Allereerst het thema ‘wie is mijn naaste?’ We gingen met die vraag aan de slag op basis van het verhaal van de Barmhartige Samaritaan in relatie tot de oproep tot naastenliefde uit de Bergrede. Vanuit welk perspectief laat de Bergrede ons kijken naar de vreemdeling? Het uitgangspunt bij alle bijbelse regelgeving over omgang met de vreemdeling is de ervaring van de uittocht. De eigen ervaring van onvrijheid, van vreemdelingschap is de leidraad voor de omgang met de vreemdeling: jullie zijn zelf vreemdeling geweest in Egypte. Meer dan dertig keer wordt in de Bijbel de morele staat van het volk afgemeten aan de omgang met de vreemdeling. Het Bijbelse begrip liefhebben gaat dus over liefde als solidariteit. Het verhaal over de Barmhartige Samaritaan nodigt uit tot een perspectiefwisseling: denk bij naaste niet vanuit jezelf – wie is mijn naaste? – maar vanuit de ander: wat heeft de ander nodig, hoe word ik naaste van de ander? Uiteraard ging het in de groepsgesprekken ook over de vraag hoeveel vreemdelingschap onze Nederlandse samenleving aan kan. De opdracht van de Bergrede is: zorg dat ieder mens kan bestaan, dat ieder mens kans van leven heeft. Zo kunnen we komen tot een nieuwe wereld, waar niet langer de hebzucht van de een de armoede van de ander veroorzaakt.

Tweede gespreksthema was ‘Hoe kun je je vijanden liefhebben?’ Hierover spraken de aanwezigen aan de hand van korte teksten over mogelijkheden van geweldloos verzet, die de Bergrede noemt, en die ook Gandhi inspireerde tot zijn leer van geweldloosheid. Ook bij denkers als Martin Luther King, Thich Nhat Hanh en Vaclav Havel resoneert de Bergrede. Doe meer dan van je geëist wordt (ga nog een mijl met je tegenstander mee, keer hem je andere wang toe), zo ontneem je de ander macht over je. Bovendien roept Jezus op om zo de kringloop van het kwaad een halt toe te roepen. In de groepsgesprekken speelden uiteraard de oorlogen in Oekraïne en Gaza door (zelfverdediging? Proportionele militaire reactie?). En de vraag of de huidige bewapeningswedloop onvermijdelijk of juist desastreus is.

Ploum schrijft: “Als we kijken naar de wereld waarin we leven, hobbelend van crisis naar crisis. Als we kijken naar de plekken van oorlog en geweld, de leiders die uit zijn op macht en machtsvertoon. Als we kijken naar de klimaatcrisis die groter wordt en die steeds meer consequenties heeft voor de armste delen van onze wereld. Als we kijken naar het gevecht om grondstoffen. Als we kijken hoe de wereld ervoor staat – kun je zeggen ja, er is haast geboden. De Bergrede zegt dat het mogelijk is om bij de afgrond weg te trekken en op zoek te gaan naar bewoonbaar land, voor al wat leeft.”

De Bergrede is een gewetensvolle maatstaf voor onze tijd, het is een tekst die ons houvast kan geven in deze tijden van chaos waarin alles wat in de laatste tachtig jaar is opgebouwd aan humaniteit en mensenrechten in rap tempo lijkt te verdwijnen. Een oproep om de mouwen op te stropen, tot ethisch en verantwoord handelen. Dus ja: actueler dan ooit.